.
.

یک شعر از: روح الله باقری

ابرها

از چشم‌هایم نمی‌روند

خورشید را هم لای چمدانت برده‌ای

یک شعر از: شهرام شیدایی

شعر

پلنگی تیر خورده است

که برای پروانه‌ی نشسته روی زخمش

عمیق می‌گرید

آمده در صفحه: اینستاگرام مِی‌نوشان

یک شعر از: ولادمیر مایاکوفسکی

غمگینم

چونان پیرزنی

که آخرین‌سربازی 

که از جنگ برمی‌گردد

پسرش نیست!

برگردان: مدیا کاشیگر

یک شعر از محمد مختاری

قومی برابر همه‌ی آدمیت

و آتشی

کز سینه‌ی فلات برون می‌جهد .

اینان چی‌اند ؟

ای توس

ای دماوند

ای آبادان 

اینان چی‌اند ؟

ای سرزمین من

این اژدها چگونه همیشه

از شانه‌هات روییده است؟

یک شعر از کیومرث منشی‌زاده 

ای که بلوغِ آفریقا را در پستان‌هایت ارمغان می‌کنی

امشب چشمانت را به من بده

تا با شعله‌ی آن

سیگاری روشن کنم

امشب چشمانت را به من بده

امشب چشمان آسمانی‌ات را به من بده

چرا که

انتظار باران

باران را

به تاخیر می‌اندازد.

آمده در: روزآمد

یک شعر از: رویا مولاخواه

نگاه کن 
به هسته‌ی غروب
لای سطرهای شب
ببین چطور کسالت جمعه را
می‌رویاند
رویِ 
حوصله‌ام

آمده در: سایت برگ و باد

یک شعر از: علیشاه مولوی

اصلن عصبانی نیستم

شیشه‌ی بانک‌ها

اتومبیل‌های دولتی

قنداق تفنگ‌ها

پیشانی پاسبان‌ها

پل‌های پشت سر

و

دل‌های عزیزانمان را شکسته‌ایم

تا

به این جا رسیده‌ایم

قرار ما

میدان عدالت بود،

از مسیر آزادی

شما 

در ایستگاه غنایم پیاده شدید

من به این عشق عمومی مشکوکم

لطفن

پرچمی را که به شما دادم به من برگردانید.

مجله_ادبی_هنری_روزآمد 

این متن‌ها طبیعتِ من هستند. این متن‌ها طبیعت هستند. و در امضای من پرنده‌ای هست که هر صبح، این‌جا، بطور عجیبی می‌خواند. و من بطور عجیبی عادت کرده‌ام که هر صبح از خواب برخیزم و پنجره را باز کنم. در این لحظه بطور عجیبی می‌خواهم با طبیعت ارتباط برقرار کنم و طبیعت از ارتباطِ با من بطور عجیبی بر قرار نمی‌کند. پنجره را می‌بندم بدون آنکه مایوس شوم، و بدون آنکه طبیعت را مجبور کنم برای این کارش دلیلی ارائه کند. چون به دور دست اگر نگاه کنم طبیعتِ دم دست را از دست می‌دهم، و طبیعتِ دم دست هم حاضر نیست در آواز پرنده دورتر از آنچه هست برود، و یا که آواز پرنده اورا دوردست کند. برای آنکه به دورتر نگاه کنم نزدیک‌تر را از میان بر می‌‌دارم ، و این به نظر عادلانه نمی‌رسد که طبیعتِ نزدیک را فدای طبیعت دور کنم. گرچه این کار را هم که نکنم، در عمل طبیعتِ دور قربانی طبیعت نزدیک می‌شود. پس، واقعا نمی‌دانم چکار کنم، پنجره را می‌بندم و پرنده بطور عجیبی تنها می‌ماند.

آمده در سایت شعر ژاویه

محمد مصدق کار دوست از دست شده‌مان اسماعیل میرمظفری

رنه وی‌لارد

در سال ۱۹۰۹ روزنامه پاریسی، Les Nouvelles که فمینیست پرشوری به نام مارگریت دوران، آن را منتشر می‌کرد، مصاحبه‌ی طولانی خانم جوان ناشناسی را با مصدق‌السلطنه، تحت عنوان «محمد مصدق‌السلطنه یک مشروطه‌خواه ایرانی» انتشار داد. آن خانم مصاحبه‌کننده من بودم.

در آن زمان مصدق ۲۷ ساله بود و در ساختمان بسیار محقری در کوچه گیلوساک در کارتیه لاتن زندگی می‌کرد و در کلاس‌های دانشکده حقوق و مدرسه علوم سیاسی شرکت می‌کرد. جوانی بود لاغر اندام، گندمگون، باچشمانی مانند چشمان غزال. همیشه آرام و صبور بود و با دوستانش آمد و رفتی نداشت. پس از پایان جلسات درس روزانه به خانه بر می‌گشت، در را به روی خود می‌بست و دیگر کسی تا فردا او را نمی‌دید. مصدق رساله‌ب دکترای خود را با این کلمات به مادرش اهدا کرد: «به‌مادرم، به نشان حق‌شناسی از محبت‌هایش». آن روزها در جوامع مسلمان زن و مرد به کلی از هم جدا بودند و هیچ کس با دیگران از زن‌ها و خانواده‌اش سخن به میان نمی‌آورد. مصدق با عشقی که به مادرش داشت، جسورانه این قانون سکوت را درهم شکست.

عشق و علاقه‌اش تا به آن حد بود که احدی نمی‌توانست او را در این مورد تقبیح کند. بانوی بزرگ ـ عفیف ‌ترین چشم‌های پارسی زمان خود را داشت. یک روز سعی کردم او را به پذیرش مصاحبه‌ای وادارم. مشاجره‌ای واقعی در گرفت. به علت فروتنی بسیار، از تعریف و تمجیدهایی که از او می‌کردم، آزرده خاطر می‌شد. در برابر دلایل محکمی که در مورد ضرورت شناساندن کشور دوردستش به فرانسوی‌ها آوردم به مصاحبه تن در داد. این مرد لجوج انعطاف ناپذیر تنها به خاطر عشق به میهن‌اش حاضر شد از انزوا بیرون آید.

من با دقت هرچه را که از مصدق، برایم به جای مانده است نگاهداری و حفظ کرده‌ام. به دلم برات شده بود که این موجود استثنایی روزی نقش مهمی در کشورش به عهده خواهد گرفت. او هیچ گونه جاه‌طلبی مادی و فردی ندارد. او به سود کسی جهت‌گیری نمی‌کرد، از هرگونه تنگ نظری عاری و بیگانه بود، به کشورش به شدت عشق می‌ورزید و از زیاده روی، سوءاستفاده و نیرنگ بیزار بود. همپای بالا رفتن دانش‌اش در علم حقوق، ظرافت طبعش نیز رشد می‌کرد. هیچ وسوسه و اغوایی او را نمی‌فریفت. بنیه نازک‌آرایش، او را از هرگونه افراطی پرهیز می‌داد.

شنیده‌ام که ذوق و سلیقه بی آلایش‌اش هنوز به همان‌گونه‌ای که دانشجوی شرمگینی در پاریس بود، باقیمانده است. مصدق با بستگانش مهربان بود. هیچ وقت روز تولد برادرزاده‌ها و خواهرزادده‌های متعددش را از یاد نمی‌برد و همیشه به آن‌ها توجه می‌کرد. به رغم صورت ظاهر، مصدق بیشتر اروپایی است تا آسیایی، هرچند که رفتار و کردارهای زیرکانه این دولتمرد، آسیای اسرار آمیز را در ذهن متبادر سازد. به نظر نمی‌رسد اسلام او را مانند رئیسان بزرگ مصر یا عربستان تحت تاًثیر قرار داده باشد.

مصدق در سال ۱۹۰۹ ( در مصاحبه بامن ) در نشریه Les Nouvelles گفته بود: «بله، ما به اروپا نیازمندیم مانند تمام کشورهایی که دوران جدیدی را آٌغاز می‌کنند و نیاز به کشورهایی دارند که پیش از آن‌ها همان راه را پیموده‌اند. آیا در گذشته ایالات متحده از فرانسه کمک درخواست نکرد؟ در کنار ما ایتالیا مگر استقلالش را به یاری فرانسه به دست نیاورد؟ بنابراین، ما نیز از فرانسه درخواست یاری خواهیم کرد، ما هم به همان میزانی که دیگران شایستگی دارند، از شایستگی برخوردار هستیم». او در همان سال ۱۹۰۹ در پی آزادی زنان بود و می‌گفت: زن‌های ما عروسک‌های بی‌مقدار، موجودات فرودست، هوسکار و تهی‌مغز نیستند…

مصدق پانزده سال تحت نظر پلیس قرار داشت، آن‌گاه به زندان تبعید شد و هرگونه مراوده و نامه‌نگاری برایش ممنوع گردید. به قدرت رسیدن او، مبارزه‌اش علیه بریتانیای کبیر به علت قرارداد «ایران و انگلیس»، داستان‌هایی در ابعاد بین المللی هستند که دنیا از آن‌ها با خبر است. به ندرت کسی را می‌توان یافت که این همه مورد تمسخر، انتقاد، ستایش و تهدید قرار گرفته باشد.

***********

آتشی که از جوانی هم چنان در دلش شعله ور است و او را می سوزاند، عزم انعطاف ناپذیری که حتی تهدیدهای به مرگ احاطه اش کرده اند، خللی در آن وارد نمی کند. امید او به این است که مردم کشورش از ثروتهایی که خاکشان به فراوانی به آنها ارزانی داشته، بهره یابند؛ به طور جدی و قطعی به میدان ترقی و پیشرفت وارد شوند؛ بدون بیزاری از بیگانگان، و قشریگری و تعصب، وبدون خوار شمردن دیگران. بنا بر این، چرا انگلیسها که این همه در قوانین مربوط به ورزش درستکاری نشان می دهند، صادقانه نمی خواهند با این بزرگ مرد پیر ـ مصدق ـ سر سازگاری نشان دهند؟

با سپاس از Esfandyar Khalaf , Jalil Bahar

منبع: مهر ایران، نوشته رنه وییارد ــ ترجمه : ه ـ مهرنوش

Renée Vieillard

۱۹۵۳مدیر مجله « مصر جدید»

مصدق در پاریس در نشریه‌ای به نام «انسان آزاد» «L’homme Libre» که در دردهه ۵۰ میلادی درپاریس منتشر می‌شد، تحت عنوان «بیداری ایران کهن» به چاپ رسیده است.

از: فیس بوک دکتر محمد مصدق رهبر ملی ایرانیان

احمد شاملو

نوشته: بابک شاکر

بابک شاکر

شاملو چهره‌ای است که معمولاً در هاله‌ای از تقدیس شناور می‌ماند، اما واقعیت او ــ آن واقعیتی که در اسناد، نقدها و روایت‌ها دیده می‌شود ــ بسی زمخت‌تر است. شاعری که از «هوای تازه» به بعد عملاً وزن عروضی را کنار گذاشت و زبان را تا مرز خطابه کشاند، درست همان‌قدر که ستایش شد، متهم هم شد. 

محمد حقوقی بارها تأکید کرد که شاملو «شاعر زبانِ بزرگ» است، اما منتقدانی مثل رضا براهنی در طلا در مس او را شاعری دانستند که به‌جای ساختن فرم، به موسیقی خطابه و لحن خطی تکیه می‌کند. این ارجاعات نشان می‌دهند شاملو نه اجماع ادبی، بلکه میدان نبرد ادبی بود؛ شاعری که با قاطعیت خود، سبک خودش را به‌عنوان معیار تعریف کرد و دقیقاً به همین دلیل از سوی بخشی از منتقدان «شاعر اقتدارگرا» لقب گرفت.

در عرصه پژوهش، «کتاب کوچه» شاید بلندپروازانه‌ترین و بحث‌برانگیزترین پروژه اوست. بسیاری، از جمله مسعود کوهستانی‌نژاد، به صراحت گفته‌اند که شاملو در این کتاب روش علمی نداشت و واژه‌ها و اصطلاحات را گاه براساس شنیده‌ها یا بازسازی ذهنی ثبت می‌کرد. در مقابل، حامیانی چون آیدا سرکیسیان و محمود دولت‌آبادی، او را پیشگام جمع‌آوری فرهنگ عامه می‌دانند و تأکید می‌کنند که کار میدانی در ایران اصولاً بدون این میزان آزادی امکان‌پذیر نیست. این تضاد روش‌ها و روایت‌ها نشان می‌دهد شاملو پژوهشگر، برخلاف تصور عمومی، چهره‌ای مناقشه‌آفرین بود؛ کسی که مشروعیت کار علمی‌اش تا امروز محل نزاع است.

ترجمه‌های شاملو نیز به همین اندازه چالش‌برانگیز است. نمونه مشهور، ترجمه‌هایش از لورکا و نروداست که منتقدانی مثل صالح حسینی آن‌ها را «بازنویسی» می‌خوانند نه ترجمه؛ چون شاملو در بسیاری بخش‌ها ساختار، لحن و حتی بار معنایی را مطابق ذائقه خودش تغییر داده است. در عوض، نویسندگانی مثل رضا سیدحسینی از این رویکرد دفاع کردند و گفتند شاملو زبان شاعرانه را به فارسی منتقل می‌کند، نه متن را. ارجاعات این جدل‌ها نشان می‌دهند شاملو در ترجمه نیز به قواعد وفادار نبود؛ او با متن کشتی می‌گرفت، و همین کشتی‌گیری گاه شاهکار می‌زایید و گاه تحریف.

شاملو خودآگاهانه نقش «وجدان ناراضی» را انتخاب کرده بود. سخنانش گاهی بیش از آن‌که تحلیل باشد، عصیان است. اما طرفدارانش می‌گویند همین عصیان است که او را از یک شاعر صرف به یک صدای فرهنگی تبدیل کرد. واقعیت شاملو، اگر بنا باشد محکم گفته شود، همین است: شخصیتی که هرجا ایستاد، اختلاف ساخت؛ و اگر امروز بزرگ مانده، نه از اجماع، بلکه از قدرت ایجاد گسست.

دوات، پایگاه خبری_تحلیلی فرهنگ، هنر و ادبیات، چالش

احمد کسروی

در تاریخ ملت‌ها، گاه انسان‌هایی پدید می‌آیند که نمی‌توان آنان را صرفاً در چارچوب یک زندگی‌نامه، یک رشته تحصیلی یا یک حرفه تعریف کرد. آنان بیش از آن‌که «شخص» باشند، «حادثه» هستند. رخدادی در متن تاریخ، گسستی در عادت‌های فکری یک جامعه، شکافی در دیوارهای کهن باورهایی که قرن‌ها دست‌نخورده باقی مانده‌اند. احمد کسروی از این جنس انسان‌ها بود. او را نمی‌توان تنها مورخ نامید، همان‌گونه که نمی‌توان او را فقط حقوقدان، زبان‌شناس یا روشنفکر دانست. کسروی پیش از هر چیز، تجسم یک پرسش بود. پرسشی که تاریخ ایران قرن‌ها از طرح آشکار آن هراس داشت.

مقصود ما از این نوشتار، روایت ساده و خطی زندگی احمد کسروی نیست. زندگی هر انسانی از تولد آغاز می‌شود و به مرگ می‌انجامد، اما اهمیت برخی انسان‌ها نه در فاصله میان تولد و مرگ، بلکه در تأثیری است که بر روح زمانه خویش می‌گذارند. آنچه کسروی را مهم می‌کند، نه این است که در چه سالی زاده شد و در چه سالی کشته شد، بلکه این است که چرا ظهور او در تاریخ ایران تا این اندازه استثنایی و تکان‌دهنده بود.

برای فهم کسروی، باید نخست به تاریخ بلند سکوت در ایران نگریست.

از روز حمله‌ی اعراب به سرزمین باستانی ما و از روزی که اسلام بر ایران چیره شد، ذهن ایرانی وارد وضعیتی پیچیده گردید. از یک سو، تمدنی عظیم، فلسفه‌ای ژرف و سنتی دیرپا در این سرزمین وجود داشت. و از سوی دیگر، نظامی اعتقادی پدید آمد که به تدریج بسیاری از عرصه‌های اندیشه را در قلمرو تقدس قرار داد. نتیجه آن بود که نقد قدرت دینی به امری خطرناک بدل شد.

در چنین فضایی، شاعران و متفکران ایرانی ناچار بودند حقیقت را در جامه استعاره پنهان کنند.

حافظ از زاهدان انتقاد می‌کرد، اما با زبان شعر، سعدی ریاکاری فقیهان را به سخره می‌گرفت، اما در قالب حکایت، مولونا از جمود اندیشه می‌نالید، اما در پرده تمثیل. گویی تاریخ ایران، تاریخی بود که در آن حقیقت باید نجوا می‌شد، نه فریاد.

تنها در مواردی استثنایی، کسانی پیدا شدند که کوشیدند از این پرده عبور کنند. ابن مقفع یکی از آنان بود. مردی که خرد را در برابر تعصب نشاند و بهای آن را با مرگی هولناک پرداخت. زکریای رازی نیز از معدود متفکرانی بود که جرئت کرد بنیادهای اعتقادی زمانه را به پرسش بکشد. اما پس از آنان، قرن‌ها گذشت و سکوت بار دیگر بر فضای فکری ایران سایه افکند. در چنین چشم‌اندازی است که ظهور احمد کسروی معنای تاریخی پیدا می‌کند.

او نه نخستین منتقد تاریخ ایران بود و نه بی‌تردید آخرین آنان. اما شاید نخستین کسی بود که پس از قرن‌ها، تصمیم گرفت آنچه دیگران در پرده می‌گفتند، آشکارا بر زبان آورد.

کسروی در سال ۱۲۶۹ خورشیدی در تبریز زاده شد. شهری که در آن روزگار، تپنده‌ترین قلب تحولات ایران بود. تبریز فقط یک شهر نبود. محل برخورد سنت و تجدد، دین و عقلانیت، شرق و غرب بود. از کوچه‌های آن صدای مؤذن به گوش می‌رسید و هم‌زمان اندیشه‌های تازه از قفقاز و اروپا به آن راه می‌یافت.

او در محیطی مذهبی پرورش یافت و سال‌های نخست زندگی خود را در حوزه‌های دینی گذراند. فقه خواند، اصول آموخت و لباس روحانیت بر تن کرد. اما ذهن او هرگز آرام نگرفت. تفاوت بزرگ کسروی با بسیاری از هم‌عصرانش در همین نکته بود. او به پاسخ‌ها قانع نمی‌شد.

بعضی انسان‌ها برای ایمان آفریده شده‌اند و بعضی برای پرسش. کسروی از گروه دوم بود.

او هرچه بیشتر می‌آموخت، بیشتر سؤال می‌کرد. هرچه بیشتر به سنت نزدیک می‌شد، بیشتر تناقض‌های آن را می‌دید. و هرچه بیشتر تناقض می‌دید، بیشتر از یقین‌های رایج فاصله می‌گرفت.

سپس مشروطه فرا رسید.

مشروطه برای بسیاری از ایرانیان یک رویداد تاریخی است. برای کسروی یک تجربه وجودی بود. او مشروطه را نه از خلال کتاب‌ها، بلکه از پشت پنجره خانه‌های تبریز، از میان صدای گلوله‌ها، از میان شور مردم و شکست آرزوها لمس کرد. مشروطه به او آموخت که آزادی تنها با سقوط یک سلطان به دست نمی‌آید. بلکه نیازمند دگرگونی در ذهن انسان‌هاست.

او دریافت که استبداد فقط در کاخ‌ها زندگی نمی‌کند. استبداد می‌تواند در اندیشه‌ها، در عادت‌ها، در باورهای مقدس و در ترس‌های دیرینه نیز پنهان باشد. این کشف، سراسر زندگی بعدی او را شکل داد.

از همین رو بود که کسروی هیچ‌گاه خود را محدود به سیاست نکرد. او ریشه بحران ایران را عمیق‌تر می‌دید. معتقد بود بیماری جامعه تنها در حکومت نیست. در فرهنگی است که پرسش را سرکوب می‌کند و تقدس را جایگزین خرد می‌سازد. به همین دلیل، قلم او به هر سو کشیده شد. تاریخ نوشت. زبان‌شناسی نوشت. درباره فرهنگ نوشت. درباره تصوف نوشت. درباره دین نوشت.

و در همه این عرصه‌ها یک دغدغه مشترک داشت: نجات خرد از اسارت.

در میان آثار او، «تاریخ مشروطه ایران» جایگاهی یگانه دارد. این کتاب فقط یک اثر تاریخی نیست. تلاشی است برای فهم این پرسش که چرا ملت‌ها شکست می‌خورند و چرا آرمان‌های بزرگ گاه در گرداب جهل و تعصب فرومی‌روند.

کسروی تاریخ را برای دانستن گذشته نمی‌نوشت. او تاریخ را می‌نوشت تا آینده را نجات دهد.

و این همان چیزی است که آثارش را هنوز زنده نگه داشته است. اما عظمت تراژیک کسروی در جای دیگری نهفته است.

او در عصر درخشانی زندگی می‌کرد. عصری که ستارگان بزرگی چون قزوینی، پورداوود، فروزانفر، دهخدا، بهار و هدایت در آسمان فرهنگ ایران می‌درخشیدند. با این همه، بسیاری از آنان در برابر حوزه دین محتاط بودند. آنان به اصلاح می‌اندیشیدند، اما کمتر کسی حاضر بود دیوارهای بلند تقدس را مستقیماً به چالش بکشد.

کسروی چنین کرد. و همین، او را تنها کرد. تاریخ اندیشه پر است از مردانی که دشمنان‌شان آنان را شکست دادند. اما اندک‌اند کسانی که پیش از دشمنان، از سوی دوستان خود رها شدند.

کسروی یکی از آنان بود. او آرام‌آرام در محاصره سکوت‌ها، سوءتفاهم‌ها و دشمنی‌ها قرار گرفت. هرچه بیش‌تر سخن گفت، مخالفان بیش‌تری یافت. هرچه بیش‌تر نوشت، خشم بیش‌تری برانگیخت. اما عقب ننشست.

زیرا برای او مسئله فقط یک بحث فکری نبود. او حقیقت را وظیفه می‌دانست. و انسان وقتی چیزی را وظیفه بداند، دیگر به سود و زیان شخصی نمی‌اندیشد.

سرانجام همان رخ داد که در بسیاری از فصل‌های تاریخ اندیشه رخ داده است. در اسفند ۱۳۲۴، گروهی از اسلام‌گرایان افراطی به رهبری نواب صفوی او را در ساختمان دادگستری تهران به قتل رساندند.

تراژدی در همین جاست. مورخی که عمرش را صرف شناخت تاریخ کرده بود، خود به بخشی از تاریخ تبدیل شد. مردی که درباره خشونت تعصب هشدار داده بود، قربانی همان تعصب گردید.

اندیشمندی که می‌خواست جامعه را به پرسیدن عادت دهد، با ضربات چاقو خاموش شد. اما آیا واقعاً خاموش شد؟ تاریخ پاسخ دیگری می‌دهد. زیرا اندیشه‌ها را نمی‌توان کشت.

جسم انسان در خاک دفن می‌شود، اما پرسش‌هایی که او بر جای می‌گذارد، در ذهن نسل‌های بعدی ادامه می‌یابد. شاید راز ماندگاری کسروی نیز همین باشد. بسیاری از معاصرانش دانشمندتر از او بودند. بسیاری از آنان شاعرتر، ادیب‌تر یا حتی محبوب‌تر بودند. اما کمتر کسی به اندازه او حاضر شد بهای اندیشه خویش را بپردازد. او می‌توانست سکوت کند و عمر خود را در آسایش بگذراند. می‌توانست مانند بسیاری از روشنفکران زمانه، به نقدهای ملایم و بی‌خطر بسنده کند. می‌توانست حقیقت را در لفافه استعاره پنهان سازد. اما چنین نکرد. او راه دشوارتر را برگزید. راهی که از تنهایی می‌گذشت. از دشمنی می‌گذشت. از خطر می‌گذشت. و سرانجام به مرگ می‌رسید. از همین رو، کسروی تنها یک نام در تاریخ ایران نیست. او یادآور این حقیقت است که تمدن‌ها نه فقط با شمشیر، بلکه با پرسش پیش می‌روند.

روایت مشهوری نقل شده است که وقتی خبر کشته شدن کسروی را به علامه محمد قزوینی دادند، او گفت: «خدا را شکر، این آقا چیزهایی می‌گفت که حواس ما را پرت می‌کرد.» فارغ از صحت دقیق لفظ این نقل قول، اصل ماجرا نشان می‌دهد که حتی در میان برجسته‌ترین روشنفکران عصر نیز اندیشه‌های کسروی تا چه اندازه نامتعارف و بحث‌برانگیز تلقی می‌شد.

کسروی فقط منتقد دین نبود. او مورخی برجسته، زبان‌شناس، پژوهشگر و نویسنده‌ای پرکار بود. آثاری چون «تاریخ هجده‌سالهٔ آذربایجان»، «شهریاران گمنام»، «تاریخ مشروطهٔ ایران» و ده‌ها کتاب دیگر هنوز از منابع ارزشمند تاریخ‌نگاری معاصر ایران به شمار می‌روند. قدرت قلم او به اندازه‌ای بود که حتی مخالفان سرسختش نیز نمی‌توانستند اهمیت علمی آثارش را انکار کنند.

آنچه کسروی را از بسیاری از روشنفکران پیش و پس از خود متمایز می‌کند، آمادگی او برای پرداخت هزینه‌ی اندیشه‌هایش بود. او صرفاً در محافل خصوصی سخن نمی‌گفت و در لفافه نمی‌نوشت؛ آشکارا می‌نوشت، آشکارا سخنرانی می‌کرد و آشکارا با آنچه خرافه و زیان‌آور می‌دانست، درگیر می‌شد.

                                                                                         حبیب موسوی بی‌بالایی

منتشر شده در شماره‌ی سی‌وششم مجله‌ی وزن دنیا

نمی‌دانم‌ چرا تعجب کرد؟

من فقط گفته بودم از هیچ آینده‌ای خبر ندارم

به جز بوسیدن زیر نورِ چراغ‌برق‌ها

شاید از تصورِ تاب خوردنِ جنازه‌ی یک مردِ خسته از یک طناب ترسیده بود

که در نامه‌ای روی آسفالت ترک‌خورده‌ی کوچه

نوشته بود

آخرین بار که به خاطره‌ی قهوه‌ای که با هم خوردیم

نگاه کردم

به همین تیر چراغ‌برق تکیه داده بودم

شاید هم از این‌که من کلا آینده را گذاشته‌ام کنار گیج شده بود

بخار پنجره را با انگشت‌های نازکِ گرمش به شکلِ سیبِ توی کیفِ مدرسه‌ام پاک کرد

گفتم چقدر دلم گرفته که دیگر مادر ندارم

سیبِ روی پنجره را واقعی کند

بگذارد توی کیفم

به ابرها بسپارد حواسِ پرتِ مرا با دست‌های سفید و خاکستری‌شان نگه دارند

تا زمین که خوردم

سیبی که توی قلبم گذاشته نترسد

نمی‌دانم چرا پرسید مگر سیب را توی کیفت نمی‌گذاشت؟

گفتم تجربه‌اش را نداری

تو آن طرف پنجره نشسته‌ای

با انگشت‌های نازک گرمت روی پنجره سیب می‌کشی

من این بیرون فکر می‌کنم

کاش موقع نگاه کردن به خاطره‌ی آخرین قهوه‌ای که با هم خوردیم

سیگار می‌کشیدم

گفت‌وگو با صدرالدین الهی (۱)

صدرالدین الهی

روزنامه‌نگاری، حرفه‌ای است که ارزش آن کم‌تر در ایران شناخته شده است. شاید به همین دلیل اغلب روزنامه‌نگاران این رشته را تنها برای پرش به مقامات بالاتر بر می‌گزینند. 

تعداد کسانی که از آغاز کار در مطبوعات تا به امروز در این رشته قلم زده‌اند، بسیار اندک است. دکتر صدرالدین الهی از نویسندگان سرشناس روزنامه‌ی کیهان و از بنیانگذاران کیهان ورزشی در ایران، و یکی از پاورقی‌نویسان به نام، و سرپرست بخش روزنامه‌نگاری دانشکده علوم ارتباطات، ۶۰ سال است که همچنان روزنامه‌نگار باقی مانده. دکتر الهی تا کنون چند کتاب نیز منتشر کرده است. با سعدی در بازارچه‌ی زندگی، نقد بی‌غش، از شهرت یافته‌ترین کارهای اوست.

دویچه وله: تا آن‏جایی که من می‌‏دانم، شما از کودکی و احتمالاً از طریق پدر، با سعدی آشنا و دم‏خور بوده‌‏اید. چه چیزی در سعدی وجود دارد که شما را تا این حد به‏‌خود جلب کرده است، تا حدی که حتی در مطالب شما هم حافظ همیشه زیر سایه‏‌ی سعدی قرار می‏گیرد؟

صدرالدین الهی: در این‌‏که حافظ زیر سایه‌‏ی سعدی قرار می‌‏گیرد، حرف دارم. ولی علت این‏‌که من به سعدی دل‏بسته هستم، همان‏طور که خودتان گفتید، شاید این باشد که بعد از تمام کردن کلاس اول ابتدایی و پیش از رفتن به کلاس دوم ابتدایی، پدرم گلستان سعدی را جلوی من گذاشت و گفت ما این را برای فارسی می‏‌خوانیم و در حقیقت، من زبان فارسی را با سعدی یاد گرفتم.

از نظر من، سعدی نویسنده‌ای است که شاعر است و شاعر و نویسنده‌ای است که ما مشابه‌اش را در تاریخ ادبیات‏‌مان نداریم. شاعرهای بزرگ درجه ‏یک داریم، نویسند‏ه‌های خوب هم داریم. اما کسی که هر دوی این کارها را به‏‌خوبی انجام بدهد، نداشتیم و نداریم. مهم‌‏تر از همه این‏‌که همان‏طور که در مقدمه‏‌ی کتاب معروف “با سعدی در بازارچه‏‌ی زندگی” هم نوشتم، من سعدی را بیش‌تر به این خاطر دوست دارم که او یک روزنامه‌نگار واقعی بوده، در عصری که روزنامه‌نگاری وجود نداشته است. سفر می‏‌کرده، با آدم‌ها می‏‌نشسته، بلند می‌‏شده، حرف می‏‌زده، آن‏چه ما امروز مصاحبه می‏‌نامیم را نیز انجام می‏‌داده، ولی در عمل یک روزنامه‏‌نگار آینه‌‏دار زمانش است و این خیلی کم در ادبیات حتی دنیا وجود دارد.

فرانسوی‏‌ها وقتی سعدی را به فرانسه ترجمه کرده بودند، دهان‏شان باز مانده بود از تعجب که چطور ممکن است آدمی این‌‏چنین در دنیا سفر کند و این‏چنین گزارش بدهد. البته همه‌جا من گفته‌‏ام که مثل همه‌‏ی روزنامه‌نگارها که ما هم جزوشان هستیم، می‌‏تواند کمی شیطنت کند، کمی دروغ بگوید و کمی مبالغه کند. ولی می‏‌بیند و می‌‏گوید و دیده‏‌‌هایش را بیان می‌‏کند. این علت علاقه‏‌ی من به سعدی است.

شما یک‏بار در مقاله‏‌ای از “بچه‏‌مسلمون ناف محله” نوشته بودید، واز دختر یهودی‌‏ای اسم برده‌اید که در زمانی که تعصب‌های مذهبی خیلی هم زیاد بود به خانه‌‏ی شما رفت و آمد داشت. آیا این آزادگی روحی که امروز در شما وجود دارد، ذاتی است یا به تربیت خانوادگی‌تان برمی‏‌گردد؟

حقیقتش را بگویم، این به ریشه‌های تربیت خانوادگی پدری من مربوط است. پدر من و پدر پدرم و… از طایفه‌‏ای بودند که تفاوتی بین هیچ مذهبی قائل نمی‌شدند. در همان داستان “بچه‌مسلمون ناف محله” نوشته‌‏ام که روزی که زیور مامای یهودی آمد و خانمی را در یکی از خانه‏‌های بزرگان محل زائوند و بچه را به‌‏دنیا آورد، وقتی به اتاق رفت، مژده داد و برگشت، صاحب‏خانه به نوکر گفت: «استکان چای زیور را آب بکش!» پدر من برگشت به او گفت: «سید، برو دلت رو آب بکش!» و من واقعاً شخصاً این نوع نگاه نسبت به تمام هم‌‏میهنان با دین و مذهب متفاوت را از طرز تفکر خانواده‌‏ی پدریم دارم.

در مطالب‌‏تان یکی دوبار اشاره کرده‌اید که به کلاس هنرپیشگی رفته‏‌اید و می‏‌خواسته‌اید در نیروی دریایی هم استخدام شوید. چطور شد که از این‌ها منصرف شدید؟

این دوتا مسئله است. در ارتباط با هنرپیشگی، به هنرستان هنرپیشگی رفتم، برای این‏‌که تئاتر را دوست داشتم، ولی نه برای این‌‏که هنرپیشه بشوم. رفتم برای این‏‌که تئاتر را بهتر بفهمم. هم‏‌دوره‌های پیش از من و بعد من، همه، بزرگان تئاتر ایران بودند و هستند. از جمله عباس جوانمرد، هوشنگ لطیف‌‏پور، جعفر والی، پرویز بهرام، بیژن مفید، فهیمه راستکار، علی نصیریان. 

من هیچ کار تئاتر نکردم، ولی تئاتر را دوست داشتم. آن‏قدر دوست داشتم که شاید دومین منظومه‌‏ی تئاتری ایران را هم من در آن زمان نوشتم. بعد از “اشک هنرپیشه”ی عاصمی، من منظومه‌ای با نام “نقش من” نوشتم که مدت‏‌ها روی صحنه‌ها اجرا می‏‌شد. اما خودم فقط یکی دو بار، آن‌‏هم در همان مدرسه‏‌ی تئاتر و دانشکده‏ی ادبیات، بازی کردم. ولی همیشه عاشق تئاتر بودم و عاشق بازی در صحنه.

اما نیروی دریایی داستان دیگری داشت. من دلم می‏‌خواست به نیروی دریایی بروم. هم‏چنان که دلم می‏‌خواست رهبر ارکستر سمفونیک بشوم. برای این‌‏کار، بعد از این‏که دیپلم‌ام را گرفتم، اول رفتم به نیروی دریایی و امتحان دادم. در امتحان کتبی قبول شدم و بعد قرار شد از من آزمایش چشم بشود. من چون عینک سنگین می‏‌زدم، با خودم فکر کردم که اگر عینکم را بردارم، دیگر جای ایرادی باقی نمی‏‌ماند، چون نتیجه‏‌ی امتحان کتبی‌ام خیلی خوب شده بود. رفتم توی اتاق، دکتری که باید این آزمایش را انجام می‏‌داد، مرا نشاند و چشم‏هایم را معاینه کرد. از پایین تابلو شروع کرد که من نتوانستم بخوانم، آمد بالاتر، درشت‏‌تر، درشت‌‏تر… بالاخره به آن درشت درشته که رسید، بازهم نتوانستم بخوانم. زنگ زد و به گماشته‌‏اش گفت: دست این آقا را بگیر از اتاق ببر بیرون. ایشان کور است. نمی‌‏توانیم استخدامش کنیم.

برای ارکستر سمفونیک هم به هنرستان موسیقی رفتم، امتحان دادم و همه‌‏ی کارهایم را کردم. آخر سر به امتحان موسیقی و به‌گوش رسید. مرحوم خالقی این امتحان را می‏‌کرد. او مرا نشاند، شروع کرد به زدن نت‏ها و گفت: این‏ها را با صدایت تکرار کن. این کار را من در هنرستان هنرپیشگی کرده بودم و خیلی نمره‏‌ی بدی گرفته بودم. این‏‌جا هم هرچه مرحوم خالقی زد، من نتوانستم بگویم. خیلی مؤدب و محجوب گفت: ببخشید آقا! شما به درد این‏‌کار نمی‏‌خورید. چون گوش‌تان نمی‏‌شنود، تقریباً کر هستید.

این دوتا جوابی است که من برای کارهای اولیه‌‏ام گرفتم. بعد از آن رفتم روزنامه‌‏نگار شدم. یعنی یک کور و کر، وقتی روزنامه‌‏نگار بشود، چیز بانمکی می‏‌شود. نه؟!

واقعیت روزنامه‌نگاری 

شما در مقالات‌تان بارها از دکتر مصباح‌‏زاده نام برده‌اید که فامیل احترام خاصی برای او که مرد تحصیل‏‌کرده‌‏‏ی از فرنگ‏ برگشته‏‌ای بود، قائل بودند. آیا وجود دکتر مصباح‌‏زاده بود که باعث شد شما به رشته‌‏ی روزنامه‌‏نگاری روی بیاورید؟

نه… البته آره و نه. داستانش این است که من در کلاس چهارم دبیرستان، یک معلم جغرافی داشتم که خیلی بداخلاق، سخت‏‌گیر و نمره نده بود. این معلم جغرافی مرا تجدید کرد. من متوجه شدم که او غیر از معلمی، در روزنامه‌ی کیهان هم کار می‏‌کند. آقای دکتر مصباح‌‏زاده پسرخاله‌ی مادرم بود. ولی بیش از حد پسرخاله‌ی مادرم با او رابطه داشتیم. یعنی ما را مانند بچه‏‌های خودش دوست داشت و بزرگ می‏‌کرد. پیش او رفتم و گفتم که آقای پیرزاده (معلم جغرافی) به من نمره نداده است. دکتر فکری کرد و گفت: حالا این را یک‏ کاریش می‏‌کنیم. بعد گفت، حالا که تابستان شده و بیکاری، به کیهان بیا و کار کن. این اولین باری بود که به من پیشنهاد کار شد.

من به کیهان رفتم که آن زمان محل بسیار کوچک و بسته‏ و اداره‌ی یک‌‏وجبی‌ای بود. به این ترتیب، من کارم را در کیهان در سال ۱۳۳۱ شروع کردم. مرا برای خبرنگاری ساده فرستادند، آن‏هم خبرنگاری انجمن شهر. آن زمان شهر یک انجمن داشت. هفته‌‏ای یک‏بار ملت دور هم جمع می‏‌شدند، جلسه‌‏‏ی “اختاپوس” [….] می‏‌کردند. به من گفتند، برو از کار این‌‏ها خبر تهیه کن. کار من از آن‏‌جا شروع شد، یعنی از پایین‏‌ترین درجه‏‌ی کار روزنامه.

در آغاز چه تصوری از روزنامه‌‏نگاری داشتید؟ یادم می‏‌آید در کلاس دانشکده می‏‌گفتید: ما فکر می‌‏کردیم یک کلاغ، چهل کلاغ کردن، به اعتبار کار خبرنگار اضافه می‏‌کند. در کدام‏یک از این مطالب، شما خودتان اغراق کردید؟

من از روزنامه‌‏نگاری معمولی و بعد آمدن به قسمت در‏آوردن لایی روزنامه‏‌ی کیهان، یواش‏ یواش به آن‏‌جا رسیدم که در روزنامه‌نگاری نباید دروغ گفت. اوایل کار، جو روزنامه‏‌نگاری آن زمان ایران، این‌‏طور بود که هرکسی خبر گنده‌تری بگوید… و بر اساس تعریف گوبلز، هرچه دروغ بزرگ‌‏تر باشد، پذیرفته‌شده‌تر است را در ذهن همه جا داده بودند. ولی بعد می‏‌دیدم که وقتی خبر را راست می‏‌نویسی، مردم بیش‌تر باورشان می‏شود، بیش‌تر قبول می‏‌کنند و بیش‌تر به تو احترام می‌‏گذارند. این بود که تصمیم گرفتم در کارم اصلاً از مبالغه و دروغ‏‌گفتن خودداری کنم. هیچ‏وقت چیزی را غیر از آن‏‌که اتفاق افتاده بود، ننوشتم.

این شعر آقای ابتهاج (سایه) : “نشود فاش کسی آن‏چه میان من و توست 

تا اشارات نظر نامه‌رسان من و توست”، شما را به یاد چه خاطره‌ای می‏‌اندازد؟

این شعر تمام زندگی من است. دلیل آن هم این است که من با همسرم در دانشکده‏‌ی ادبیات بودیم و به هم تعلق‏ خاطری داشتیم. حرفی نمی‌‏زدیم، فقط به‌هم نگاه‏ می‏‌کردیم. یک روز من دیگر از این نگاه کردن خسته شدم. برداشتم این شعر را روی صفحه‏‌ی کاغذ نوشتم:

نشود فاش کسی آن‏‌چه میان من و توست  

تا اشارات نظر نامه‌رسان من و توست

گوش کن با لب خاموش سخن می‏‌گویم

 پاسخم گو به نگاهی که زبان من و توست

گرچه در خلوت راز دل ما کس نرسید

 حالیا چشم جهانی نگران من و توست

و همین نامه، یعنی این شعر باعث شد ما زندگی ۵۶ ساله‌ی مشترکمان را شروع کنیم. این را من همیشه گفته‌ام و در محضر خود سایه در دانشگاه برکلی هم که صحبتی می‏‌کردم، این قصه را تعریف کردم. سایه آمد پشت تریبون و گفت: «من خیلی متأسفم که این خانم گول این آقا را خورده است و با او عروسی کرده است!»

«شیخ علی در پاورقی‌ها»

از چه زمانی شما به پاورقی‌نویسی روی آوردید؟ بعد از عاشق شدن یا قبل از آن؟

خیر؛ پاورقی‌‌نویسی اصلاً داستان زندگی حرفه‌ای من بود. من در ۱۳۳۴ جزو چهار نفری بودم که کیهان ورزشی را منتشر کردیم. آن موقع من حقوق‌‏بگیر معمولی روزنامه بودم و یک حقوق معمولی ماهانه می‏‌گرفتم. اما حالا ازدواج کرده بودم و درآمد بیش‌تری هم می‏‌خواستم. یک حقوق ماهی ۱۵۰ تومان هم چون شاگرد دانشسرای عالی بودم، به عنوان کمک هزینه‌ی تحصیلی می‏‌گرفتم که بعداً بروم معلم بشوم که هرگز هم این‏کار را نکردم. به‌‏هرحال زندگی خرج داشت.

اما علت پاورقی‏‌نویس شدن من این بود که در همان کیهان ورزشی، من شروع کردم به نوشتن یک داستان دنباله‏‌دار از قصه‌های پهلوانی. اسم داستان را گذاشتم “برزو” که بعدها اسم پسرم را هم از روی آن انتخاب کردم. این داستان خیلی گرفت. معذالک باز من هنوز در فکر این نبودم. چون با وجود پاورقی‏‌نویس‌‏های بزرگی مانند مرحوم مستعان و دیگران، من اصلاً فکر نمی‏‌کردم در این کار وارد شوم. 

گذشت؛ تا این‏‌که مجله‌ی “خواندنی‏ها” درآمد. من با کمال تعجب دیدم آقای امیرانی که مرد بسیار سخت‏گیری بود و واقعاً انتخاب می‌‏کرد، دارد داستان برزو را به صورت پاورقی در خواندنی‏ها نقل می‏‌کند. از آن طرف هم، مجله‌ی “سپید و سیاه” تازه در آمده بود. یکی از همکاران ما، مرحوم عباس واقفی که در کیهان و کیهان ورزشی با ما کار می‏‌کرد، روزی آمد و از من پرسید که داستان برزو را چه کسی می‏‌نویسد. آن موقع من داستان را با اسم مستعار “کارون” می‏‌نوشتم و چون نمی‏‌خواستم بگویم که من می‏‌نویسم، گفتم پیرمردی است که برای‌مان می‌‏نویسد. گفت: کاری کن که این پیرمرد برای مجله‏‌ی سپید و سیاه هم داستان بنویسد. من هم قبول کردم و با همان اسم شروع کردم به نوشتن داستانی به نام “رانده”.

این داستان خیلی جنجالی شد. به این معنا که قهرمان داستان، شیخی بود خیلی خوش‏‏گذران که لباس شخصی پوشیده بود. نامش هم شیخ‏علی بود. مردم بلافاصله این قهرمان را به مرحوم دشتی چسباندند و گفتند این داستان زندگی شیخ‏علی دشتی است و به‌هرحال قصه گرفت. در سپید و سیاه هم صحبت این بود که این پیرمرد چه داستان‏‌های خوبی می‌‏نویسد.

مهم‌‏تر از همه هم این‏‌که به من پول خیلی خوبی دادند. در آن روزگار که من ۲۵۰ تومان از دکتر مصباح‌زاده حقوق می‏‌گرفتم و ۱۵۰ تومان از دانشسرای عالی، ناگهان ماهی ۴۰۰ تومان به من حقوق این پاورقی را دادند. من فکر کردم که پاورقی‌‏نویسی می‏تواند کمک زندگی باشد و از آن‏جا کارم را شروع کردم.

آقای دکتر، شما که خودتان از پاورقی‏‌نویسان برجسته بودید، به نظر شما، پاورقی تا چه حد توانست مردم ایران را به خواندن جلب کند؟

خیلی زیاد، خیلی زیاد. یعنی حقی که پاورقی ایران به گردن مردم ایران و به گردن خواننده‏‌ی ایرانی دارد، انکارناپذیر است. توجه کنید که از سال‏‌های ۱۳۳۶-۳۷ صحبت می‏‌کنیم. یعنی ۵۰ سال پیش. شما فکر کنید که مجله‌ه‏ایی مانند تهران‏مصور در آن زمان، حدود ۱۱۰هزار شماره در هفته به فروش می‌‏رسید و مردم منتظر این بودند که بقیه‏‌ی داستان رابعه یا آفت یا شهرآشوب مرحوم مستعان را در مجله‏‌ی تهران‏مصور بخوانند. یعنی خواندن یکی از کارهایی بود که پاورقی به مردم یاد داد. یاد داد که باید خواند.

محتوای این پاورقی‏‌ها هم به‌نظر من، مانند همه‏‌ی رمان‏‌های اولیه‌ی دنیا، محتوای زندگی طبیعی معمولی و مورد پسند مردم بود. مردم دوست داشتند. اگر دوست نداشتند، روزنامه را نمی‌‏خریدند.

چرا پس پاورقی‏‌های دیگر نمی‏‌تواند مانند گذشته آن برد را در روزنامه‌‏ها و مجله‌ها داشته باشد؟

سال‏‌ها این برد را داشت. منتها آمدن تلویزیون، ضربه‏‌ی سختی به پاورقی‌‏نویسی زد و با به‏‌وجود آمدن سریال‏‌های تلویزیونی، دیگر مردم راحت‌تر، به جای این‏‌که بخوانند، گوش می‏‌دادند و می‌‏دیدند. پاورقی را این از بین برد. 

در عین حال، یک جریان روشنفکرانه‌ی نادرستی هم به مخالفت با پاورقی برخاست که مثلاً مرحوم آل‏احمد یکی از آنان بود. بسیاری از این روشنفکران معتقد بودند که این‏‌ها چرت است، مزخرف است، آشغال است و نباید ذهن مردم را با این چیزها خراب کرد و در نتیجه، پاورقی، البته در حقیقت نه به خاطر این ایرادها، بلکه به‌‏خاطر وجود تلویزیون، بردش را از دست داد.

(این گفت‌وگو در دو بخش تنظیم شده است) 

الهه خوشنام

تحریریه: کیواندخت قهاری

Bijan Binesh