میرزاده‌ی عشقی

نوشته: علی‌رضا نوری

بیست آذر تولد و دوازده تیر روز کشته‌شدن میرزاده‌ی عشقی است. شاعری یگانه و درست‌درمان در ساحت شعر نوی فارسی، که عمرش کفاف نداد چنان که باید قدر ببیند. جوانان شعر ‌نو در حد فاصل سال‌های ۱۲۹۹ تا ۱۳۰۳ ( سال‌های کشته‌شدن تقی رفعت و میرزاده‌ی عشقی) هزینه‌ی گزافی بابت تغییر هویت و ماهیت اندیشیدن و در راستای آن تغییرات بنیادین در ساحت شعر پرداخت کردند. در همین حدفاصل نیما هم افسانه را نوشت( ۱۳۰۱). گویی افسانه آمده بود رخی دیگر از عشق ‌ و عاشقانه‌نویسی را با شعر فارسی در‌میان بگذارد، شعری که دیگر نایی برای ایستادن در وضعیت‌های مخاطره‌آمیز نداشت.

( ۱۳۰۱ سال یکی بود یکی نبود، جعفر‌خان از فرنگ برگشته و تهران مخوف هم بود). 

شعر نوی فارسی از همان روزهایی که صد‌ادار شد، پهلو به پهلوی امر سیاسی پیش آمد. دور از واقعیت نیست اگر بگوییم ماهیت شعر نو سیاسی دارد؛ از این حیث که در جایی می‌ایستد که همواره ردی از خون بر پیشانی دارد و انقلابی است در برابر ذهنیتی که جهان شعری‌اش را بر مبنای بیت و توازن بنا کرده است.

ایستادن در مقابل سنتِ توازن ماهیتا امری سیاسی است و شعر‌نوی فارسی از آغاز با چنین نگرشی خود را معرفی کرده بود. تحلیل شعر‌نو بی‌نامی از منتقدان اولیه‌ ( ملکم ‌خان، آخوند‌زاده و …) نادیده گرفتن لحظه‌هایی است که برای امر‌سیاسی چگونه‌شعر‌نوشتن‌ پروبلماتیک می‌شود. شعر فارسی زمانی مساله‌دار شد که قبای پیشین از تن درآورد و قصد کرد با تفکر و معیارهای زمانه‌ی خویش پیش برود؛ پروبلماتیک شدن شعر‌نو تنها امری ادبی نیست که آن را در ساحت کیفیت‌های سنتی شعر بتوان دید؛ باید آن را در وادی امر سیاسی تحلیل کرد. تغییر فرم‌های شعر همواره در زمان‌هایی رخ می‌دهد که وضعیت موجود شعر چنان فربه شده است که دیگر نمی‌توان با آن رخ واقعی و مریی وضعیت‌ها و سطوح مختلف فکری و زیستی را رصد کرد.

میرزاده‌ی عشقی محصول چنین وضعیتی است. تثلیث تقی‌رفعت، نیما و عشقی دو‌کشته روی دست شعر نوی فارسی گذاشت و آنکه جان سالم به‌در برد در وجهی دیگر از این کشته‌ها انقلابی‌تر بود. این تثلیث از حیث امر سیاسی چنان درهم تنیده‌اند که تحلیل هر‌کدام به‌تنهایی، نا‌دیده گرفتن بخشی از واقعیت شعری است که برای قد کشیدن هر‌نوع هزینه‌ای پرداخت کرده است. 

میرزاده به آن دسته از شاعرانی تعلق دارد که می‌توان آن‌ها را تاول‌های ترکیده‌ی یک تاریخ نام نهاد، که انگار ایوب آن‌ها را با تکه استخوانی خارانده است و این شاعران صدای ترکیدن تاول را می‌نویسند، به قول الیوت دارای شم تاریخی‌ای هستند که مستلزم گونه‌ای ادراک است.

میرزاده اگر چه عمری طولانی نداشت تا سنجه و عیار کارش در طول مثلا نیم قرن تحلیل و بررسی شود، اما همان زمان کوتاه هم کافی است که جنم شاعری‌اش را ببینیم. میرزاده مانند اغلب شاعران هم دوره‌ی خود نوسان عجیبی در کار‌و‌بار و کیفیت شاعری دارد. خصلتی که نیما هم داشت. اگر شعرهای خوبش را در نظر بگیریم او شاعر درجه‌ی یکی است مخصوصا در سه تابلو مریم.

یداله رویایی

امروز هفدهم اردی‌بهشت سالروز تولد یداله رویایی متخلّص به رویا است 

یداله رویائی 🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹

در هیئتِ هوا

دائم مراقبت‌ام می‌کند.

او هست

هر جا هوا که هست

نه می‌گریزم می‌خواهم

نه می توانم بگریزم

ناچار در هوای او هر چیز

مثل هوا زیبا می‌گردد

من شکل حرف خودم می‌شوم

گل شکل عطر خودش

و اوست دوست

وقتی هوا مجسمه‌ای از

اوست.

آقای رویایی متولد ۱۷ اردیبهشت ۱۳۱۱ خورشیدی بود و از سال‌ها پیش در پاریس زندگی می‌کرد.

از شاعرانی که پس از نیما یوشیج پایه‌های شعر معاصر ایران را مستحکم کردند فقط یدالله رویایی باقی مانده بود. شاعری متفاوت با هم‌نسلان تاثیرگذار خود و یکی از تاثیرگذارترین آن‌ها که در نود سالگی همچنان جوان و تازه بود

در جهان شاعرانه یدالله رویایی غریب نیست که “چشم نود سالگی” به دیدار شاعری روشن شود که آخرین بازمانده شاعران تاثیرگذار نسل بلافصل پس از نیما است؛ این چشم‌روشنی در ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۱ رخ داد.

یکی از تفاوت‌های رویایی با شماری از هم‌نسلان تاثیرگذارش، مانند احمد شاملو و فروغ فرخزاد، شروع متفاوت کار اوست؛ شاملویی که در جوانی با رویایی نشریه ادبی کم‌دوام “بارو” (برگرفته از تخلص دو شاعر، بامداد و رویا) را منتشر کرد و فروغی که با رویایی چند شعر مشترک هم سرود.

شاملو کار خود را با انتشار مجموعه “آهن‌ها و احساس” شروع کرد و تا رسیدن به “هوای تازه” چند مجموعه دیگر هم منتشر کرد که به لحاظ زبان، فرم و محتوا خودش هم از آن‌ها چندان رضایت نداشت و اگر می‌شد ترجیح می‌داد به کلی از کارنامه‌اش حذف‌شان کند.

فروغ فرخزاد هم از “اسیر” و “دیوار” به “تولدی دیگر” رسید که از نظر فرم و زبان و فکر گسستی قاطع بود با گذشته و جهش به قله‌های شعر فارسی امروز.

برخلاف این دو، و اغلب نمونه‌های دیگر شاعران شاخص دهه‌های سی و چهل خورشیدی، در همان نخستین مجموعه شعری که یدالله رویایی منتشر کرد (بر جاده‌های تهی، ۱۳۴۰) رگه‌هایی از آن چیزی پیداست که شاخصه “رویایی بودن” است و در کارهای بعد او پخته‌تر، شفاف‌تر و درخشان‌تر جلوه می‌کند.

بسیاری از چهره‌های شاخص شعر معاصر ایران برای رسیدن به این جایگاه نه تنها باید از کارهای اولیه خود می‌بریدند، که باید چه به لحاظ زبانی و چه از نظر نگاه به جهان وارد دنیایی متفاوت می‌شدند.

این واقعیت نباید الزاما و برای همه به معنای برتر بودن رویایی به نسبت دیگر شاعران مهم هم‌دوره او باشد، اما گویای تفاوتی آشکار است که می‌توان درباره چرایی و چگونگی آن بحث و جدل کرد. ادامه‌ی خواندن→