یک شعر از: بکتاش آبتین

آقای جمهور!

سرزمین من

ذهن من است

من آزادم

و در سرزمین من 

تو تنهایی

یک شعر از: بهرام اردبیلی

گلوگاهم را ببوس!

آوازی ‌که

واپسین نفس‌اش

برنیامد

ادامه‌ی خواندن→

غلامحسین ساعدی را نمی‌توان با فحاشی از حافظه تاریخی حذف کرد

حجم اهانت‌ها و حملاتی که گاه متوجه غلامحسین ساعدی می‌شود، در نگاه نخست شاید صرفاً یک مشاجره سیاسی یا ادبی به نظر برسد؛ اما در واقع این پدیده نشانه یک عارضه عمیق‌تر اجتماعی است. مسئله بر سر یک نویسنده نیست؛ مسئله بر سر نزاع میان «حافظه تاریخی» و «نوستالژی اقتدار» است.

ساعدی در شمار آن نویسندگانی قرار داشت که ادبیات را به عرصه افشای مناسبات سلطه، فقر، تحقیر اجتماعی و استبداد کشاند. او برخلاف روشنفکران درباری و مبلغان قدرت، صدای کسانی بود که معمولاً در تاریخ رسمی جایی ندارند. به همین دلیل نیز نفرت برخی از او، بیش از آنکه ادبی باشد، ریشه‌ای اجتماعی و طبقاتی دارد.

از منظر جامعه‌شناسی، بخش مهمی از این حملات را می‌توان با مفهوم «لمپنیسم سیاسی» توضیح داد. لمپن سیاسی نه توان تولید اندیشه دارد، نه قدرت نقد نظری. او به جای مواجهه با اثر، به تخریب صاحب اثر متوسل می‌شود. به جای پاسخ به استدلال، ناسزا می‌گوید. به جای مطالعه، پرونده‌سازی می‌کند. این دقیقاً همان وضعیتی است که در آن فقر فکری خود را در قالب خشونت کلامی بازتولید می‌کند.

نکته قابل تأمل این است که بخش بزرگی از این حملات از سوی جریاناتی صورت می‌گیرد که دهه‌ها پس از سقوط رژیم پیشین هنوز در سطح نوستالژی متوقف مانده‌اند. آنان به جای بررسی انتقادی علل سقوط آن نظام، همچنان در رؤیای بازسازی تصویری اسطوره‌ای از گذشته زندگی می‌کنند. در چنین وضعی، هر نویسنده‌ای که روایت رسمی و بزک‌شده آنان را به چالش بکشد، به دشمن تبدیل می‌شود. ساعدی نیز دقیقاً به همین دلیل مورد خشم آنان قرار می‌گیرد.

این واکنش پدیده تازه‌ای نیست. در تاریخ، نیروهای اقتدارگرا همواره با اندیشمندان مستقل مسئله داشته‌اند. آنان نمی‌توانند بپذیرند که یک نویسنده، یک نمایشنامه‌نویس یا یک روشنفکر بتواند مشروعیت روایتشان را زیر سؤال ببرد. از این رو به جای نقد آثار، به ترور شخصیت روی می‌آورند. این رفتار نه نشانه قدرت، بلکه نشانه ضعف است؛ زیرا تنها کسی به دشنام پناه می‌برد که از استدلال تهی باشد.

از منظر بوردیو، میدان فرهنگی عرصه‌ای است که در آن «سرمایه نمادین» تعیین‌کننده است. ساعدی دهه‌ها پس از مرگش همچنان دارای سرمایه نمادین است؛ آثارش خوانده می‌شوند، درباره‌اش پژوهش می‌شود و نامش در تاریخ ادبیات ایران ثبت شده است. اما بسیاری از کسانی که امروز به او ناسزا می‌گویند، فاقد هرگونه سرمایه فرهنگی‌اند و دقیقاً به همین دلیل می‌کوشند اعتبار دیگران را تخریب کنند. ناتوانی در تولید اعتبار، به میل نابود کردن اعتبار دیگران تبدیل می‌شود.

از منظر گرامشی نیز ما با نوعی بحران هژمونی روبه‌رو هستیم. هنگامی که یک جریان سیاسی یا فکری قادر به تولید ایده، فرهنگ و روایت قانع‌کننده نباشد، به نفرت، هیاهو و لمپنیسم پناه می‌برد. فحاشی در چنین شرایطی جانشین اندیشه می‌شود. ناسزا جای استدلال را می‌گیرد و غوغا جای فرهنگ را.

طنز تلخ ماجرا اینجاست که بسیاری از این مدعیان، خود را وارث تمدن، فرهنگ و آزادی معرفی می‌کنند؛ اما در عمل حتی تحمل یک نویسنده مرده را ندارند. مردی که سال‌هاست در میان ما نیست، هنوز آنان را چنان آشفته می‌کند که ناچارند هر روز علیه او بنویسند. این خود بزرگ‌ترین اعتراف به شکست است. زیرا اگر ساعدی بی‌اهمیت بود، این حجم از کینه نیز وجود نداشت.

واقعیت ساده است: تاریخ میان نویسنده و ناسزاگو یکسان داوری نمی‌کند. از ساعدی کتاب، اثر، اندیشه و میراث فرهنگی باقی مانده است. از بسیاری از این مدعیان اما چیزی جز چند سطر خشم، نفرت و هیاهوی مجازی باقی نخواهد ماند.

سرنوشت ساعدی و مهاجمانش از هم‌اکنون روشن است. یکی به حافظه تاریخی یک ملت تعلق دارد و دیگری به حاشیه‌های فراموش‌شده فضای مجازی. یکی تولیدکننده فرهنگ بود؛ دیگری مصرف‌کننده کینه. یکی نوشت تا جامعه را بفهمد؛ دیگری فحاشی می‌کند تا نفهمیدن خود را پنهان کند.

علی‌اشرف درویشان

از: کانون نویسندگان ایران

یاد علی‌اشرف درویشیان 

«تاریخ مبارزات ملت ما فرزندان برومند بسیاری را از دست داده است اما جان و اندیشه‌ی آنان زنده است. سرانجام چاقوی تبهکاران از خون ما زنگار خواهد بست و طناب‌های دارشان خواهد پوسید و دست‌های لرزان و آلوده‌شان خسته خواهد شد اما اندیشه‌های تابناک رفقای ما همه جا ریشه خواهد دوانید».

(پاره‌ای از سخنان علی‌‌اشرف درویشیان در خاک‌سپاری محمدجعفر پوینده – آذرماه ۱۳۷۷)

علی‌اشرف درویشیان؛ نویسنده، پژوهشگر و عضو برجسته‌ی کانون نویسندگان ایران در ۳ شهریور ۱۳۲۰ در کرمانشاه و در خانواده‌ای کارگری و پر جمعیت دیده به جهان گشود. او از همان کودکی فقر را تجربه کرد و مدت زمانی را به کارگری روی آورد. تحصیلات خود را تا پایان دانش‌سرای مقدماتی در همین شهر به پایان برد و سپس نزدیک به ۱۰ سال در روستاهای اطراف کرمانشاه و گیلان غرب، به معلمی کودکان محروم مشغول شد.

درویشیان سرانجام به تهران مهاجرت کرد و در دانشگاه تهران در رشته‌ی علوم تربیتی و مشاوره‌ی تحصیلی تا مقطع کارشناسی ارشد به تحصیل پرداخت. به گفته‌ی خود در همان دوران در پی آشنایی با استادانی چون سیمین دانشور، جلال آل‌احمد، رضا براهنی و امیرحسین آريان‌پور پا به قلمرو داستان‌نویسی گذاشت. علی‌اشرف که تا سویدای دل از بهره‌کشان و ثروت‌اندوزان مفت‌خوار نفرت داشت و آرزومند برقراری دادگری اجتماعی بود، در نیمه‌ی دوم دهه‌ی ۱۳۴۰ به مبارزه‌ی سیاسی با بی‌عدالتی و استبداد حاکم روی آورد. در اواخر سال ۱۳۵۰ و اوایل این دهه سه بار دستگیر و در نهایت از شغل آموزگاری اخراج و به ۱۱ سال زندان محکوم شد. به این ترتیب نویسنده‌ای آزادی‌خواه به خیل پرشمار زندانیان سیاسی در دوران پهلوی پیوست. درویشیان پس از انقلاب بهمن از زندان آزاد شد.

علی‌اشرف درویشیان در عرصه‌ی داستان‌نویسی با شناخت دقیق جامعه، نگاه جسورانه‌ی انتقادی به پدیده‌ها و معضلات اجتماعی به خلق داستان کوتاه و رمان روی آورد. داستان‌هایی سرشار از عاطفه‌ی انسانی که بازتاب هنریِ واقعیات دردناک جامعه ایران بودند و «انسان» در هسته‌ی مرکزی آن‌ها قرار داشت، به همین سبب می‌توان او را در دسته‌ی واقع‌گرایان اجتماعی قرار داد. او همواره از دردهای مردمان جامعه نوشت، از به حاشیه رانده‌شدگان، ژنده‌پوشان، زندانیان، گرسنگان، رنجبران و آنان که رسانه‌ای نداشتند که صدای دردمند خود را به گوش دیگران برسانند. درویشیان یکی از هدف‌های نوشتن را ایجاد تغییر و تحول بنیادین در جامعه می‌دانست و معتقد بود «هنر یک مبارزه است، یک مبارزه‌ی سرسختانه» و مقصودش از مبارزه، برچیدن فقر و فاقه‌ی فرودستان بود و برقراری آزادیِ اندیشه و بیان بی‌هیچ حصر و استثنا. او بر این نظر بود که «هنر و ادبیات در ذات خود معترض است» و خود را یک «چریک فرهنگی» می‌دانست: «ترسی از این ندارم که مرا نویسنده‌ی سیاسی خطاب کنند. اگر نویسنده‌ی سیاسی به این معناست که از غم و درد و رنج انسان‌های جامعه‌اش سخن بگوید، با افتخار من خود را نویسنده‌ای سیاسی می‌دانم… من نمی‌توانم از ناعدالتی‌هایی که در جامعه وجود دارد حرف نزنم و ساکت باشم، در چنین شرایطی سکوت برای نویسنده مرگ است». ادامه‌ی خواندن→

پرویز حسینی و شهره آغداشلو

فقدان معیار و تفکیکِ چندین احمد شاملو

احمد شاملو

تفکیک اول

شاملو پیش از شاعر بودن انسان بود و مواضع سیاسی-اجتماعی خودش را داشت. در ایران کماکان میان شاملوی روشن‌فکر و شاملوی شاعر تفکیک قایل می‌شوند. این تفکیک دست کم این خوبی را دارد که ارزش ادبی شعر شاملو مستقل و برپایه‌ی زیبایی‌شناسی شعر سنجیده شود، نه مواضع سیاسی و روشن‌فکریِ شاملو. البته در این تردیدی نیست که مواضع سیاسی شاملو در اشعار او رسوب کرده است و می‌توان او را از مجرای خوانش شعر اش نقد کرد. اما پرسش ادبیات این نیست که موضع سیاسیِ فردی به نام احمد شاملو چیست؟ پرسش ادبیات این است که ارزش ادبیِ شعر شاملو در چیست؟ ادامه‌ی خواندن→

نوشته و آمده در صفحه تلگرام علی‌رضا نوری

وقتی شاهرخ مسکوب در ۲۳ فروردین سال ۱۳۸۴ فرمان یافت، جز دوستان نزدیکش کسی نمی‌دانست که در غربت بر او چه گذشت. رفیق قدیمی‌اش حسن کامشاد در یک سخنرانی به مناسبت بزرگ‌داشت مسکوب، به بخشی از زندگی او اشاره کرد که بسیار دردناک است: «شاهرخ پس از انقلاب ۲۵ سال در خارج، در پاریس زیست. ۱۲ سال آخر را در پستوی یک دکان. تا چند سال پیش صبح تا ظهر پشت پیشخوان این دکان می‌ایستاد و دکانداری می‌کرد و بعدازظهر و شامگاه به خواندن و نوشتن می‌پرداخت و این، به قول عبدالله کوثری در محتوایی دیگر، ستمی بر ما و بر فرهنگ ما بود» (اقلیم حضور، یادنامه‌ی شاهرخ مسکوب، ۱۴۰۳، به کوشش علی دهباشی، تهران، دید‌آور، ص ۲۲). 

در طول نیم قرن اخیر تعدادی از پژوهش‌گران ادبی/ فرهنگی هستند که کار‌و‌بار آن‌ها به سیاق دیگران نیست و جای دیگر نشینند. فیگور آن‌ها بیشتر از آن‌که درگیر چرایی باشد با چیستی مواجه است. این فیگورها را باید در سیر تاریخی‌شان بررسی کرد، در تداوشان بر چیستیت، و تمرکز بر وجهی از تاریخیت که زبان فارسی آن را حمل می‌کند. تثلیث شاهرخ مسکوب، احمد کریمی حکاک و قاسم هاشمی‌نژاد فیگورهای قابل اعتنای این نوع مواجهه‌اند. هر سه درگیر روایت و قصه هستند و تلاش می‌کنند لایه‌های تاریک روایت را روشن کنند. فعلا هاشمی‌نژاد و کریمی حکاک را داخل گیومه بگذاریم تا وقتی دیگر.

نوشتن از مسکوب هم سخت است و هم آسان، دقیقا شبیه نثرش، آسان می‌نماید و دشوار است، دل می‌برد و دور می‌ایستد، زمانی که همه با اهن و تولوپ از شاهنامه حرف می‌زدند او با زبانی تغزلی آمد با ته‌لهجه‌ای نوستالوژیک که رنگ و بوی خودش را داشت. از رستم و اسفندیار، از سیاوش حرف زد بی‌که در دام فخامت و کرامت دانشگاهی زبان آرکائیک گیر کند. زبانی صیقل خورده و سر راست که اگر بخواهیم نام دقیقی روی آن بگذاریم سهل و ممتنع عنوان بدی برای قاب‌بندی زبان او نیست. 

مسکوب تلفیقی از نگاه هم‌زمانی و در زمانی به زبان فارسی بود که تلاش می‌کرد تاریخ را به امروز بیاورد. او در اقلیت بود، و در این اقلیت سمت روشن می‌ایستاد. یعنی روی تاریک را به روشن می‌آورد و در آفتاب پهن می‌کرد.  ادامه‌ی خواندن→

محمود درویش

برای شنیدن شعرخوانی‎‌ی محمود درویش روی تصویر شاعر را فشار دهید.

ابراهیم گلستان در کنار لیلا صادقی

گلستان، به روایت نامه‌هایش

نوشته لیلا صادقی

امروز ۲۶ مهر است، زادروز ابراهیم گلستان. اگر بود، صد و چهار ساله می‌شد. سه سال از رفتنش می‌گذرد و من امسال، به‌جای تبریک، سراغ نامه‌هایش رفته‌ام.

ماجرا با ویژه‌نامه‌ای از مجله‌ی «نافه» شروع شد که به او اختصاص داشت. از او خواسته بودم از سال‌های عکاسی‌اش بنویسد و او تصمیم گرفت خاطرات آنچه را دیده و از آن عکس گرفته است بنویسد. نامه‌های فارسی‌اش دست‌نویس بود؛ اسکن می‌کرد و می‌فرستاد و فایل‌ها را به نام من ذخیره می‌کرد. اما گاهی، وقتی شب از نیمه گذشته بود، انگلیسی تایپ می‌کرد و در لابه‌لای همین نامه‌های انگلیسی است که بعضی از زنده‌ترین حرف‌هایش درباره‌ی ادبیات معاصر ما پنهان است. چند تکه از آن‌ها را، به مناسبت زادروزش، برای نخستین بار این‌جا می‌آورم. ادامه‌ی خواندن→

یاری کودک خردسال به پدر معلول‌اش